Jak zbudowano Pałac Kultury i Nauki?

Pałac Kultury i Nauki zbudowano w nieco ponad trzy lata, od maja 1952 do lipca 1955 roku. Budowę prowadziło radzieckie kierownictwo z radzieckimi fachowcami i kilkoma tysiącami polskich robotników. Gmach ma stalowy szkielet osadzony w betonowych fundamentach i ściany z cegły, a obłożono go kamieniem i ceramiką. Pracę zorganizowano jak na wielkiej budowie przemysłowej: z własną bazą produkcyjną na Jelonkach, osiedlem dla robotników i robotami prowadzonymi jednocześnie na kilku poziomach budynku.

Skąd wziął się pomysł budowy?

Decyzja zapadła w 1951 roku. Według wspomnień kierownika budowy, wiceministra budownictwa ZSRR Gieorgija Karawajewa, inicjatorem był Józef Stalin, a gmach miał być darem dla Warszawy. Polscy architekci, w tym naczelny architekt miasta Józef Sigalin, przygotowali pięć wariantów wysokościowca o różnej wielkości, położeniu i funkcji. W sierpniu 1951 roku kierownictwo państwa wybrało wariant oznaczony jako „Marszałkowska B”, czyli lokalizację w centrum, między Marszałkowską a Alejami Jerozolimskimi.

We wrześniu 1951 roku ustalono podział obowiązków. Strona radziecka miała zaprojektować budynek i zbudować go własnymi materiałami, maszynami i robotnikami, pod własnym kierownictwem. Strona polska odpowiadała za przygotowanie terenu, dostawy wody i energii, teren pod bazę produkcyjną oraz osiedle dla budowniczych. Materiały takie jak piasek, żwir, kamień czy cegłę można było kupować w Polsce.

Umowę między rządami podpisano 5 kwietnia 1952 roku. Zakładała budowę wysokościowca o 28–30 piętrach i objętości 800 tys. m³, rozpoczęcie w 1952 i zakończenie w 1955 roku. Strona radziecka zobowiązała się zatrudnić 4–5 tys. polskich robotników i płacić im według warszawskich stawek.

Kto zaprojektował Pałac Kultury?

Głównym architektem był Lew Rudniew, autor między innymi gmachu Uniwersytetu Moskiewskiego. W zespole autorskim byli też Aleksander Hriakow, Aleksander Wielikanow i Igor Rożyn, a konstrukcję zaprojektował W.N. Nasonow.

Jesienią 1951 roku radzieccy architekci przyjechali do Polski, żeby poznać miejscową architekturę. Zwiedzili między innymi Kraków, Kazimierz Dolny, Toruń, Płock, Puławy, Nieborów i Chełm. Ślady tej podróży widać w detalach: attyki na dachach nawiązują do renesansowych attyk krakowskich, kolumny do warszawskiego klasycyzmu, a pojedyncza wysoka wieża do ratuszowych wież, na przykład w Zamościu czy Chełmnie. Sam kierownik budowy przyznawał jednak, że wzorem były wieżowce moskiewskie, a zwłaszcza gmach uniwersytetu.

W kwietniu 1952 roku projekt omówiono na spotkaniu polskich i radzieckich architektów w Warszawie. Polska strona mogła zgłaszać uwagi, ale o kształcie budynku przesądziły decyzje polityczne.

Jak wyglądała budowa krok po kroku?

Przygotowanie terenu (styczeń–czerwiec 1952)

Radziecki zarząd budowy zaczął organizować się w Warszawie w styczniu 1952 roku. Przygotowanie i oczyszczenie placu budowy z gruzów było obowiązkiem strony polskiej. Mieszkańców terenu na Jelonkach, gdzie miało powstać zaplecze i osiedle dla budowniczych, wysiedlono na zasadach wywłaszczenia za odszkodowaniem. Prace wstępne ruszyły 29 kwietnia, a właściwe roboty budowlane 2 maja 1952 roku.

Wykop wykonano w pełni maszynowo i był gotowy w połowie czerwca. Usunięto z niego około 70 tys. m³ gruntu oraz gruz i niewybuchy z czasów wojny. Przed rozpoczęciem fundamentów wykonano wiercenia geologiczne i próbne obciążenia podłoża.

Fundamenty (lipiec–październik 1952)

Betonowanie fundamentów zaczęło się 22 lipca i zakończyło przed terminem, 4 października 1952 roku. W betonie zatopiono stalowe elementy, na których oparto szkielet budynku.

Konstrukcja i iglica (1952–1953)

Pałac ma szkielet ze stali, a ściany wypełniono cegłą. Lekka cegła pozwoliła zmniejszyć masę muru o 25%. Prace prowadzono w systemie potokowym: budynek podzielono na strefy po dwie kondygnacje. Gdy u góry montowano konstrukcję stalową, kilka pięter niżej murowano ściany i układano stropy. Między strefami zostawiano odstęp około sześciu pięter, co przyspieszało pracę i chroniło robotników na dole.

W październiku 1953 roku budynek miał 186 m wysokości. W grudniu dźwigi osobowe dojeżdżały do 26., a potem do 32. piętra. W listopadzie 1953 roku zakończono montaż iglicy. Równolegle obkładano cokół i kolumny kamieniem.

Wykończenie (1954–1955)

Ostatnie dwa lata zajęły prace wykończeniowe. Wnętrza, sale i wyposażenie wykonywały w dużej części polskie zakłady i artyści: huty szkła, stolarnie, kamieniarze i sztukatorzy. Budowę zakończono 29 maja 1955 roku. Protokół przekazania gmachu podpisano 21 lipca, a 22 lipca 1955 roku Pałac otwarto. Pierwszego dnia zwiedziło go 20 tys. osób. Kilka dni później, 31 lipca, w Warszawie rozpoczął się V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów. Historycy zaliczają Pałac, obok Stadionu Dziesięciolecia, do inwestycji o największym znaczeniu propagandowym tamtych lat.

Jak zorganizowano zaplecze budowy?

Plac budowy w centrum był za mały na składy i wytwórnie, więc całe zaplecze przeniesiono na Jelonki, około 8 km od Pałacu. Baza zajmowała 25 ha i miała 65 warsztatów i magazynów. Działały w niej wytwórnia betonu, zapraw, zbrojenia i asfaltu, tartak, stolarnia, montownia konstrukcji stalowych i warsztat elektrotechniczny. Do bazy doprowadzono bocznicę kolejową, a materiały rozładowywano z wagonów dźwigami. Już w kwietniu 1952 roku ze Związku Radzieckiego przyjechało ponad tysiąc wagonów z materiałami budowlanymi.

Transport między bazą a placem budowy obsługiwało na początku około 500 ciężarówek, później według niektórych źródeł nawet 2 tys. W samej bazie pracowało około 900 osób. Oddano ją do użytku we wrześniu 1952 roku.

Plan robót układano na miesiąc, tydzień i dzień. W piątki kierownictwo rozliczało poprzedni tydzień i zatwierdzało kolejny, a po każdej zmianie odbywały się krótkie odprawy. Służby dyspozytorskie codziennie sprawdzały wykonanie planu. Według prasy z 1955 roku na wzór Jelonek miały powstać kolejne bazy budowlane w mieście.

Kto budował Pałac i w jakich warunkach?

Trzon załogi stanowili radzieccy robotnicy, technicy i inżynierowie: murarze, betoniarze, cieśle, spawacze, tynkarze, blacharze. Część z nich pracowała wcześniej przy wieżowcach w Moskwie. Zamieszkali na specjalnie zbudowanym osiedlu „Przyjaźń” na Jelonkach, złożonym według jednego z opisów z 83 drewnianych domów typu hotelowego, 83 domków jednorodzinnych i 9 budynków ogólnych. Domy postawiono z drewnianych prefabrykatów przywiezionych ze Związku Radzieckiego. Na osiedlu działały stołówki, szkoła wieczorowa, biblioteka i kino.

Polskich robotników rekrutowano przez państwowe przedsiębiorstwa budowlane. Kandydatów sprawdzały organy bezpieczeństwa, a od pracowników wymagano ankiety personalnej i opinii politycznej. Po zakończeniu budowy odznakę „Budowniczy Pałacu Kultury i Nauki” otrzymało 2 tys. polskich robotników.

Ile osób zginęło przy budowie?

Oficjalnie w trakcie budowy zginęło 16 osób. Pochowano je na cmentarzu prawosławnym w Warszawie, we wspólnym grobie z napisem o radzieckich budowniczych Pałacu. Przez lata powtarzano, że przy budowie nie zginął żaden Polak. Historyk Łukasz Burchacki, analizując miesięczne raporty z budowy przechowywane w Archiwum Akt Nowych, wykazał, że w wypadkach ginęli również polscy robotnicy. W styczniu 1953 roku robotnik zginął uderzony wysięgnikiem dźwigu samochodowego, a 3 marca 1953 roku po załamaniu się rusztowania z wysokości 8 m spadli i zginęli murarz i pomocnik murarski. Raporty odnotowują też śmierć radzieckich budowniczych, między innymi upadek z 14. piętra w lipcu 1953 roku. Raporty z pierwszych miesięcy budowy, od maja do października 1952 roku, nie zachowały się.

Pałac Kultury w liczbach

Ostateczna kubatura (815 tys. m³) i liczba pięter wyraźnie przekroczyły założenia z umowy (800 tys. m³ i 28–30 pięter). Zegary na wieży, z czterema tarczami o średnicy 6,3 m, dodano dopiero na przełomie 1999 i 2000 roku.

Co z historii budowy jest mitem?

Wokół Pałacu narosło wiele opowieści, a część z nich nie wytrzymuje konfrontacji z dokumentami.

Mit pierwszy: przy budowie nie zginął żaden Polak. Raporty z budowy pokazują, że w wypadkach ginęli również polscy robotnicy, choć oficjalnie mówiono tylko o ofiarach radzieckich.

Mit drugi: Pałac zbudowali wyłącznie Rosjanie. Kierownictwo i trzon załogi były radzieckie, ale umowa przewidywała zatrudnienie kilku tysięcy Polaków, a wykończenie wnętrz w dużej części wykonały polskie zakłady i rzemieślnicy.

Mit trzeci: Pałac był w całości darem. Formalnie strona radziecka pokryła koszt budowy gmachu, ale Polska przygotowała i oczyściła teren, zapewniła media, transport kolejowy na preferencyjnych warunkach i teren pod zaplecze. Materiały, które taniej było kupić na miejscu, kupowano w Polsce.

Jak oceniano Pałac po budowie?

Od początku budził skrajne emocje. Władze przedstawiały go jako symbol przyjaźni, a część mieszkańców i twórców jako narzucony symbol dominacji. Leopold Tyrmand w „Dzienniku 1954″ doceniał nowoczesną stalową konstrukcję, ale ostro krytykował dekoracje elewacji. W 2007 roku Pałac Kultury i Nauki wpisano do rejestru zabytków, co również wywołało spory. Dziś mieszczą się w nim teatry, muzea, kina, Sala Kongresowa, instytucje naukowe i biura, a z tarasu widokowego na 30. piętrze widać panoramę całego miasta.

Najczęściej zadawane pytania

Ile lat budowano Pałac Kultury i Nauki?

Nieco ponad trzy lata. Roboty budowlane ruszyły 2 maja 1952 roku, budowę zakończono 29 maja 1955 roku, a gmach otwarto 22 lipca 1955 roku. Prace przygotowawcze, w tym organizacja zarządu budowy i wybór projektu, zaczęły się wcześniej, w 1951 roku.

Kto był architektem Pałacu Kultury?

Głównym architektem był Lew Rudniew, radziecki architekt, autor między innymi gmachu Uniwersytetu Moskiewskiego. W zespole byli też Aleksander Hriakow, Aleksander Wielikanow i Igor Rożyn. Konstrukcję zaprojektował W.N. Nasonow. Polscy architekci uczestniczyli w wyborze lokalizacji i konsultacjach projektu.

Ile osób zginęło przy budowie Pałacu Kultury?

Oficjalnie 16 radzieckich budowniczych, pochowanych na cmentarzu prawosławnym w Warszawie. Badania raportów z budowy w Archiwum Akt Nowych wykazały, że w wypadkach ginęli także polscy robotnicy, czego oficjalna propaganda nie podawała. Dokładnej łącznej liczby ofiar źródła nie podają.

Jak wysoki jest Pałac Kultury i Nauki?

Razem z iglicą i anteną dodaną w 1994 roku Pałac ma 237 m. Pierwotnie, z samą iglicą, miał 230,68 m, a bez iglicy ma 187,68 m. Ma 44 piętra naziemne i 2 kondygnacje podziemne. Taras widokowy znajduje się na 30. piętrze, 114 m nad ziemią.

Gdzie mieszkali budowniczowie Pałacu Kultury?

Na specjalnie zbudowanym osiedlu „Przyjaźń” na Jelonkach, na dzisiejszym Bemowie. Składało się z drewnianych domów hotelowych i jednorodzinnych z prefabrykatów oraz budynków usługowych. Obok, na terenie 25 ha, działała baza produkcyjna budowy z wytwórniami, tartakiem i bocznicą kolejową.

Źródła